تاریخچه و ریشه نام وان
تاریخ سکونت وان در اطراف صخره آهکی بزرگی شکل گرفته است که در غرب شهر واقع شده و امروزه به عنوان قلعه وان شناخته می شود. اگرچه نظرات مختلفی در مورد ریشه نام شهر وجود دارد، اما محتمل ترین احتمال این است که از نام "بیانی" یا "وانی" گرفته شده باشد که در دوره اورارتو به این منطقه داده شده است. در منابع باستانی و افسانه های محلی، نام شهر گاهی با چهره های خیالی که اعتقاد بر این است که بنیانگذاران آن هستند و گاهی با منابع آب در منطقه مرتبط است. این سرزمین ها که هزاران سال است میزبان تمدن های مختلف بوده اند، با اشاره های محلی مانند "شهر خورشید" یا "مادر و دختر" هویت تاریخی خود را تقویت کرده اند.

دوره باستان و توشپا، پایتخت اورارتو
وان در قرن نهم قبل از میلاد زمانی که پایتخت پادشاهی اورارتو شد، شکوه واقعی خود را به دست آورد. این شهر که در آن زمان به نام "توشپا" شناخته می شد، با کاخ ها، معابد و دیوارهای عظیمی که بر روی یک صخره قلعه شیب دار ساخته شده بودند، مستحکم شده بود. اورارتوها با وجود آب و هوای سخت و ساختار جغرافیایی منطقه، مهندسی پیشرفته ای را به نمایش گذاشتند و کانال شامران را برای آوردن آب به شهر ساختند و با تراشیدن صخره ها، مقبره های یادبودی برای پادشاهان خود ایجاد کردند. در این دوره، وان به یکی از مهم ترین مراکز فرآوری فلزات، سنگ تراشی و معماری نظامی در خاور نزدیک تبدیل شد.

دوره های پارسی، هلنیستی و رومی-بیزانس
پس از فروپاشی دولت اورارتو، وان تحت حکومت امپراتوری پارس قرار گرفت و اهمیت خود را به عنوان یک مرکز استان استراتژیک حفظ کرد. کتیبه های میخی متعلق به خشایارشای پارسی که بر روی صخره های قلعه حک شده اند، ملموس ترین آثار این دوره هستند. بعداً، با لشکرکشی های اسکندر مقدونی، شهر تحت تأثیر فرهنگ هلنیستی و سپس امپراتوری های روم و ساسانی قرار گرفت و به یک شهر مرزی تبدیل شد که دائماً بین شرق و غرب دست به دست می شد. وان که در قرون وسطی صحنه نبرد بین امپراتوری بیزانس و اعراب مسلمان بود، در این دوره به عنوان یک قلعه نظامی و یک مرکز مذهبی منطقه ای به حیات خود ادامه داد.

دوره های سلجوقی، عثمانی و جمهوری: وان که از قرن یازدهم به بعد با حملات ترک ها مواجه شد، از نظر معماری تحت حکومت دولت هایی مانند سلجوقیان، اهلتشاهیان و قره قویونلوها غنی شد و به ویژه با ساخت مساجد و مقبره ها چهره جدیدی به دست آورد. این شهر که در قرن شانزدهم وارد اداره امپراتوری عثمانی شد، به عنوان دورترین قلعه و دروازه تجاری در مرز شرقی امپراتوری با نام "ایالت وان" تبدیل شد. این شهر که دارای بافت فرهنگی غنی است که در آن باورهای مختلف قرن ها در کنار هم زندگی کرده اند، در نتیجه اشغال و تخریب بزرگ در طول جنگ جهانی اول مجبور به ترک سکونتگاه قدیمی خود شد. وان که در 2 آوریل 1918 آزاد شد، در دوره جمهوری به دشتی که امروزه در آن قرار دارد منتقل شد و به عنوان یک شهر مدرن بازسازی شد.

منبع: مدیریت فرهنگ و گردشگری استان وان